Stosunki polityczne i ekonomiczne państw nadbałtyckich
z Federacją Rosyjską

Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, jak ewoluowały stosunki polityczne Litwy, Łotwy i Estonii z Rosją od momentu odzyskania przez państwa bałtyckie niepodległości do chwili obecnej. Omówiony zostanie również proces kształtowania się powiązań ekonomicznych, a w szczególności handlowych, między tymi krajami oraz możliwości rozwoju ich współpracy po przystąpieniu państw bałtyckich struktur do NATO i UE.

Już od momentu uzyskania przez Litwę, Łotwę i Estonię niepodległościkraje te deklarowały chęć włączenia się do struktur obronnych NATO oraz przystąpienia do Unii Europejskiej. Działania kolejnych rządów i koalicji były podporządkowane tym celom i ulegały zmianie. Państwa bałtyckie zyskiwały orędowników dla swoich zamierzeń również na Zachodzie. Taki stan rzeczy miał niewątpliwy wpływ na rozwój stosunków między tymi państwami a Rosją, która pragnęła utrzymać Litwę, Łotwę i Estonię w swojej strefie wpływów.

Jako potwierdzenie należy przytoczyć fakt, iż nawet w czasie wizyty prezydenta Republiki Litewskiej A. Brazauskasa w Rosji w październiku 1997 r. B. Jelcyn przekazał stronie litewskiej deklarację o jednostronnym udzieleniu przez Rosję gwarancji bezpieczeństwa. Podobne dokumenty otrzymali również prezydenci Łotwy i Estonii. Jednak podczas XI sesji Zgromadzenia Bałtyckiego, która odbyła się 8.11.1997r. w Wilnie państwa bałtyckie wydały wspólne oświadczenie, w którym odrzuciły propozycję Rosji, uzasadniając wiązaniem swojego bezpieczeństwa z NATO i członkostwem w Unii Europejskiej.

Początkowo stosunki między krajami bałtyckimi i Rosją były bardzo napięte. Związane to było przede wszystkim z chęcią odizolowania się od Rosji, zarówno pod względem politycznym, jak i gospodarczym. Niestety, ze względu na bardzo silne powiązania ekonomiczne, te dwie płaszczyzny zazębiając się nie pozwalały na normalizację stosunków. Obecne kontakty dyplomatyczne pozwalają wnioskować, iż jedynie Litwinom udaje się podtrzymywać w miarę przyjazne stosunki z Rosją.

Najszybciej do porozumienia doszło między Litwą a Rosją (w 1993 r. po wycofaniu wojsk rosyjskich stacjonujących w Litwie). W tym samym roku doszło do podpisania 10 umów gospodarczych pomiędzy tymi krajami. Początek współpracy Łotwy i Estonii z Rosją, po odzyskaniu przez nie niepodległości, można datować na 1994 r. co wynikało z uzależnienia normalizacji stosunków od wyprowadzenia wojsk rosyjskich z terytorium tych państw.

 

GRANICE

Pomimo dążenia do europejskich struktur bezpieczeństwa państwa bałtyckie, a w szczególności Litwa zaznaczały, iż zależy im również na przyjaznych stosunkach z sąsiadami. Głównym powodem tego oświadczenia jest chęć uregulowania sprawy granic. Jest to cel nadrzędny, jeśli Litwa chce przystąpić do układu z Schengen.

 

W październiku 1997 r. Litwa doprowadziła do podpisania umowy o delimitacji granicy państwowej z Rosją. Niestety problem nie został ostatecznie rozwiązany, gdyż jedynie strona litewska dokonała ratyfikacji traktatu. Wydaje się, iż przeciąganie ratyfikacji przez stronę rosyjska związane jest z chęcią wywierania wpływu na Litwę.

Łotwa i Estonia nawet nie podpisały podobnych traktatów, co powoduje, iż sytuacja wydaje się być patową. Nieliczne spotkania na szczeblu władz państwowych odbywają się zaledwie kilka razy do roku (lub wcale – w przypadku Łotwy). Taka sytuacja nie sprzyja rozwojowi przyjaznych stosunków i stwarza na forum międzynarodowym pozory ciągłego braku jakiegokolwiek porozumienia między państwami bałtyckimi a Rosją.

Jednak patrząc na sytuację po szczycie kopenhaskim, który odbył się w dniach 12-13.12.2002 r., widać, iż sprawa nieuregulowanych granic nie sprawiła kłopotu UE w zaproszeniu państw bałtyckich do członkostwa.

 

SYTUACJA MNIEJSZOŚCI ROSYJSKIEJ

W krajach bałtyckich, zwłaszcza na Łotwie i w Estonii, mieszka spora mniejszość rosyjska bądź rosyjskojęzyczna. Jedynie Litwa, wprowadzając liberalną ustawę o obywatelstwie, dała możliwość uzyskania obywatelstwa litewskiego niezależnie od deklarowanego obywatelstwa. Pozostałe dwa kraje wprowadziły wymóg znajomości języka łotewskiego bądź estońskiego dla uzyskania obywatelstwa. Należy jednak powiedzieć, iż na Łotwie, po przyjęciu kompromisowej ustawy o obywatelstwie, 670 tys. osób posługujących się językiem rosyjskim otrzymała możliwość uzyskanie obywatelstwa do końca 2003 r. W Estonii natomiast wszystkie osoby zamieszkałe na terytorium tego państwa od 1.07.1990 r. mają prawo ubiegać się o pozwolenie na pobyt stały. Warunkami stawianymi przy jego nadawaniu są: pięcioletni okres stałego pobytu w Estonii, jeden rok okresu kwalifikacyjnego oraz już wspomniana znajomość języka estońskiego. Trudne do spełnienia kryteria przyjęte przez Łotwę doprowadziły do sytuacji, w której ponad 500 tys. osób nie posiada żadnego obywatelstwa, a 75 tys. ma obywatelstwo rosyjskie bądź innych krajów WNP. W Estonii wskaźniki te kształtują się następująco: 180 tys. i 20-30 tys.

 

Ze względu na ciągłe pretensje zgłaszane przez stronę rosyjską, w Tallinie i w Rydze działały misje OBWE. Wypełniając postanowienia OBWE i nowelizując w listopadzie 2001r. ordynację wyborczą (zrezygnowano z wymogu obowiązkowej znajomości języka estońskiego) Estonia przekonała organizacje międzynarodowe, iż oskarżenia Rosji są bezpodstawne (OBWE miała zamknąć swoją misję w Tallinie do końca 2002 r.). Również w Rydze, po dokonaniu liberalizacji ustawy łotewskiej z 1999 r. o języku państwowym oraz zapowiedziach prezydenta Łotwy Vairy Vike-Freibergi, iż Łotwa przeprowadzi analogiczną do estońskiej nowelizację ordynacji wyborczej, misja OBWE ma zostać zamknięta.

Również poszerzenie NATO o byłe republiki radzieckie, wytrąca argumenty z rąk stronie rosyjskiej, gdyż teraz prawa obywatelskie mniejszości rosyjskiej są i będą chronione dzięki warunkom stawianym przez NATO.

 

PROBLEM OBWODU KALININGRADZKIEGO

Problem Obwodu Kaliningradzkiego istnieje już od dawna, jednak stał się problemem palącym, gdy coraz częściej zaczęto mówić o wstąpieniu Polski i Litwy do Unii Europejskiej. Kwestia ta miała nie tylko istotny wpływ na decyzje w sprawie rozszerzenia UE i NATO, ale również determinowała stosunki między Litwą a Rosją, gdyż terytorium tego państwa bałtyckiego stanowi najszybszą i najtańszą bezpośrednią drogę łączącą enklawę z macierzą. Chociaż możliwy jest rozwój drogi morskiej łączącej Kaliningrad z Petersburgiem, to Rosja nie wydaje się być zainteresowana takim rozwiązaniem. Połączenie takie nie mogłaby być wykorzystywane w okresie zimowym, gdyż port petersburski jest portem zamarzającym.

 

Toteż istotną kwestią, poruszaną wielokrotnie przez obydwie strony, jak również przez UE, było wypracowanie rozwiązań pozwalających na tranzyt zarówno osób, jak i towarów. Należy pamiętać, że Kaliningrad jest miastem militarnym, co sprawia, ią pojawia się również problem tranzytu ładunków wojskowych. Tranzyt ten odbywa się na takich samych zasadach jak wycofanie wojsk rosyjskich. Zasady te są rok rocznie przez Litwinów przedłużane.

Strona rosyjska przez dłuższy czas domagała się przyznania specjalnego statusu swojemu tranzytowi cywilnemu i wojskowemu przez Litwę oraz utrzymania ruchu bezwizowego po przystąpieniu Litwy do UE. Próbowała wywrzeć nacisk na Litwę i uzależnić przystąpienie Litwy do UE od rozwiązania sprawy OK (podpisanie umowy o tranzycie wojskowym w zamian za ratyfikowanie przez Dumę traktatu granicznego).

Konieczność wprowadzenia przez Litwę do lipca 2003 r. zasad układu z Shengen niewątpliwie spowoduje utrudnienia w tranzycie ze względu na konieczność zastosowania wiz. Jednak, korzystając z sąsiedztwa z Obwodem, Litwa pragnie uczynić ze swego położenia atut i dalej pomyślnie rozwijać handel dwustronny.

W dniu 11.11.2002 r. zostało opublikowane stanowisko UE i Rosji w sprawie tranzytu. Na jego podstawie do końca 2004 r. obywatelom Obwodu Kaliningradzkiego udającym się do Rosji macierzystej, jak i obywatelom rosyjskim z innych podmiotów Federacji udającym się do OK., na podstawie dowodów osobistych w litewskich konsulatach będą wydawane Specjalne Dokumenty Przewozowe (Facilitated Transit Documents) lub Specjalne Kolejowe Dokumenty Podróżne (Facilitated Rail Travel Documents). Mają być one albo bezpłatne albo będą kosztować niewiele.

 

STOSUNKI EKONOMICZNE – WYMIANA HANDLOWA

Państwa bałtyckie jako byłe republiki radzieckie w początkach swej niepodległości były silnie związane z gospodarką rosyjską. Jeszcze w 1990 r. prawie całość wolumenu eksportu i importu krajów bałtyckich przypadała na Rosję. Jednak, dzięki przemianom gospodarczym prowadzonym przez te kraje, przestawianiu się na tory gospodarki rynkowej, udział względny Rosji w bilansie handlowym krajów bałtyckich malał systematycznie. Przyczyniły się do tego również poszukiwanie nowych rynków zbytu i dywersyfikacja importu.

 

Głównymi towarami importowanymi z FR przez państwa bałtyckie były surowce energetyczne i paliwa, co też spowodowało, że salda wymiany handlowej ujemne prawie we wszystkich latach. Gospodarką najbardziej powiązaną z rosyjską była gospodarka litewska, toteż tutaj największy był wolumen obrotów handlowych.

Tabela 1

Wymiana handlowa Litwy, Łotwy i Estonii z Federacją Rosyjską w latach 1994-1997

Wyszczególnienie

1993

1994

1995

1996

1997

LITWA

Eksport (w mln USD)

-

573,0

552,0

781,0

945,0

Udział (%) w całości eksportu do FR

-

28,2

20,4

23,3

24,5

Import (w mln USD)

-

925,0

1139,0

1145,0

1430,0

Udział (%) w całości importu z FR

-

39,3

31,2

25,1

25,3

Saldo (w mln USD)

-

-352,0

-587,0

-364,0

-485,0

ŁOTWA

Eksport (w mln USD)

297,0

278,0

320,0

330,0

350,0

Udział (%) w całości eksportu do FR

29,7

28,0

24,5

22,9

20,9

Import (w mln USD)

270,0

292,0

356,0

426,0

386,0

Udział (%) w całości importu z FR

34,0

25,6

20,4

19,2

14,8

Saldo (w mln USD)

+27,0

-14,0

-36,0

-96,0

-36,0

ESTONIA

Eksport (w mln USD)

182,0

302,0

325,0

341,0

550,0

Udział (%) w całości eksportu do FR

22,7

23,0

17,7

16,4

18,8

Import (w mln USD)

154,0

277,0

410,0

431,0

641,0

Udział (%) w całości importu z FR

17,2

16,6

16,1

13,4

14,5

Saldo (w mln USD)

+28,0

+25,0

-85,0

-90,0

-91,0

Źródło: K. Falkowski, Stosunki gospodarcze państw nadbałtyckich z Federacją Rosyjską w kontekście rozszerzenia UE, materiały konferencyjne listopad 2002.

 

Nie bez znaczenia dla wymiany handlowej był również kryzys rosyjski w 1998 r. Ze względu na zamknięcie się rynku rosyjskiego po 1998 r. eksport do FR stale malał. Natomiast import z FR niewiele się wahał lub wzrastał, ponieważ jego struktura uniemożliwiała szybkie znalezienie innych dostawców czy dywersyfikację zaopatrzenia w surowce.

Kryzys rosyjski miał negatywny wpływ w szczególności na łotewski eksport do FR (W 2001 r. był on w wartościach realnych o 101,7 mln USD mniejszy niż w 1998 r., czyli o ok. 47%, a rok wcześniej zanotowano jeszcze większy, bo aż 64% spadek eksportu).

Należy dodać, iż jeszcze w 1998 r. Rosja była pierwszym partnerem handlowym dla Litwy w imporcie i eksporcie, a już w 2000 r. – tylko czwartym w eksporcie. Jeszcze drastyczniejsze zmiany można zauważyć w przypadku Łotwy i Estonii. W 1998 r. dla obydwu krajów Rosja była trzecim partnerem w eksporcie, a w 2000 r. dla Łotwy – siódmym, a dla Estonii – dziewiątym.

Jeśli chodzi o import z Rosji to pozycja FR nie zmieniła się od 1998 r. i tak, dla Litwy wciąż jest to pozycja pierwsza, dla Łotwy – druga, a dla Estonii – czwarta. Sytuacja ta prawdopodobnie będzie ulegała zmianie, gdyż zalecenia UE określają, iż należy dywersyfikować źródła dostaw surowców, a w szczególności surowców energetycznych.

Tabela 2

Wymiana handlowa Litwy, Łotwy i Estonii z Federacją Rosyjską w latach 1998-2001

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

LITWA

Eksport (w mln USD)

612,9

210,7

270,9

504,9

Udział (%) w całości eksportu do FR

16,5

7,0

7,1

11,0

Import (w mln USD)

1225,3

969,3

1493,3

1607,0

Udział (%) w całości importu z FR

21,2

20,1

27,4

25,3

Saldo (w mln USD)

-612,6

-758,6

-1222,4

-1102,1

ŁOTWA

Eksport (w mln USD)

218,8

113,5

77,9

117,1

Udział (%) w całości eksportu do FR

12,1

6,6

4,2

5,9

Import (w mln USD)

375,2

309,4

370,2

321,9

Udział (%) w całości importu z FR

11,8

10,5

11,6

9,2

Saldo (w mln USD)

-156,4

-195,9

-292,3

-204,8

ESTONIA

Eksport (w mln USD)

280,1

130,3

63,8

90,7

Udział (%) w całości eksportu do FR

10,5

5,2

1,9

2,7

Import (w mln USD)

296,7

269,2

338,9

348,8

Udział (%) w całości importu z FR

7,6

7,8

7,9

8,1

Saldo (w mln USD)

-16,6

-138,9

-275,1

-258,1

Źródło: K. Falkowski, Stosunki gospodarcze państw nadbałtyckich z Federacją Rosyjską w kontekście rozszerzenia UE, materiały konferencyjne listopad 2002.

 

 

UDZIAŁ W PRYWATYZACJI

Jedną z głównych dróg pozyskiwania wpływów w krajach bałtyckich, założoną w polityce FR jeszcze za prezydentury B.Jelcyna, było gospodarcze umacnianie się Rosji w Litwie, Łotwie i Estonii. I chociaż ogólna polityka wobec tych krajów się zmieniła za Putina, to umacnianie pozycji ekonomicznej nadal odgrywa ważną rolę.

 

Obecnie dla osiągnięcia tego celu FR stara się przejmować kontrolę nad strategicznymi przedsiębiorstwami, zwłaszcza w branżach, w których kraje te są zależne od dostawców rosyjskich. Pomimo, iż kraje bałtyckie starają się nie dopuszczać wyłącznie inwestorów rosyjskich, to jednak z powodu nacisków ze strony FR czasami nie są w stanie wygrać nierównej walki. Wspomnieć tu należy kilka spektakularnych przejęć, takich jak Latvijas gaze, Mażeikiu nafta czy Lietuwos dujos.

 

Pierwsze z nich rozpoczęło się w 1997 r. kiedy to Gazprom, przy udziale łotewsko-rosyjskiej spółki Itera Latvija, przejmując kolejne pakiety akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa, uzyskał nad nim faktyczną kontrolę. Posiadają one 49% akcji, ale jednocześnie 6 na 11 głosów w radzie spółki, a tym samym kontrolę nad firmą.

Jeśli chodzi o sprawę prywatyzacji rafinerii ropy naftowej w Możejkach na Litwie, to niestety działania Litwinów w kierunku przekazania kontrolnego pakietu akcji firmie zachodniej w końcowym efekcie nie powiodły się. W tym przypadku Rosjanie dopuścili się nawet wstrzymania dostaw ropy, co spowodowało 52-dniowy przestój w pracach rafinerii. Amerykańska spółka Williams nie zdołała wynegocjować z Rosjanami stałych dostaw surowca i w efekcie, po 3 latach, wiosną 2002 r. sprzedała 20% swojego pakietu akcji rosyjskiej spółce naftowej Jukos.

Kolejnym polem do działania dla rosyjskich koncernów była ogłoszona jesienią 2001 r. prywatyzacja litewskiego dystrybutora gazu ziemnego Lietuwos dujos. Rosyjski Gazprom argumentował, iż to właśnie Litwa kupuje gaz po cenach niższych niż światowe, dlatego też powinna oddać kontrolny pakiet akcji Rosjanom. Pomimo nacisków, rząd przyjął inny program prywatyzacyjny, zakładający sprzedaż 34% akcji strategicznemu partnerowi zachodniemu, kolejne 34% mógłby uzyskać Gazprom. Z założenia 22% akcji ma pozostać rękach państwa.

Istotne znaczenie dla łotewskiej gospodarki ma również prywatyzacja terminalu naftowego w Windawie, przez który przechodzi 11% rosyjskiego eksportu ropy naftowej. Zwracając uwagę na to, jak ważne dla tranzytu surowców są porty krajów bałtyckich należy się spodziewać silnych nacisków ze strony rosyjskiej na sprzedaż rosyjskim spółkom.

 

ROLA TRANZYTU WE WZAJEMNYCH RELACJACH

Ze względu na strategiczne położenie Litwy, Łotwy i Estonii odgrywają one istotną rolę w tranzycie rosyjskich towarów. Wydatki rosyjskie z nim związane szacowane są na 1,5 mld USD. Największą rolę wśród tych 3 państw odgrywa jednak Litwa, przez którą prowadzony jest tranzyt z i do Obwodu Kaliningradzkiego. Dla przykładu można podać, iż w 1999 r. tranzyt towarów koleją na tym szlaku wyniósł ponad 1,5 mln ton, a samochodami – następne 222 tys. Toteż tak istotne znaczenie dla Rosji ma sprawa uregulowania kwestii tranzytowej przez terytorium Litwy. Jednocześnie porty wykorzystywane są w dużym stopniu do tranzytu w handlu między Rosją a krajami Europy Zachodniej. Na porty Litwy, Łotwy i Estonii w 1999 r. przypadało odpowiednio 9%, 28% i 12% eksportu drogą morską rosyjskich towarów. Tranzyt towarów rosyjskich daje tym państwom nawet do 25% wpływów do budżetu. Toteż współpraca w tym zakresie jest i będzie ważnym aspektem stosunków między państwami nadbałtyckimi a Federacją Rosyjską.

 

 

* * *

Biorąc pod uwagę zmiany polityczne zachodzące w Europie, współpraca Litwy, Łotwy i Estonii z krajami UE będzie się zacieśniać. Jak wskazuje wielu ekspertów, wdrażanie wszelkich unijnych norm w handlu z państwami trzecimi nie powinno mieć zasadniczego wpływu na współpracę gospodarczą między PNB a Rosją. Wprowadzenie obowiązku certyfikacji towarów będzie bodźcem negatywnie wpływającym na eksport rosyjskich towarów tylko w początkowym okresie. W dłuższym horyzoncie czasowym będzie to szansą dla ekspansji rosyjskich towarów w Unii, dzięki współpracy z PNB. Jednocześnie państwa bałtyckie mogą wykorzystać swoje doświadczenie handlowe i strategiczne położenie, aby stać się pomostem dla konfrontacji gospodarczej między UE a Rosją.

 

Problem Obwodu Kaliningradzkiego, jeśli zostanie dobrze rozwiązany, przyniesie korzyści zarówno samemu obwodowi, jak państwom bałtyckim.

Unia Europejska, jak sądzę, może okazać się ważną strukturą pozwalającą na ocieplenie wzajemnych stosunków politycznych. Wiele będzie zależało od woli władz państwowych oraz od współpracy w ramach struktur i organizacji regionalnych.

Należy pamiętać, że dla naszego kraju istotną kwestią nie są tylko i wyłącznie ciepłe stosunki między Polską a sąsiadami, ale również pozytywne relacje polityczne i gospodarcze sąsiadów między sobą.

Agnieszka Iwaniuk

 

 

 

BIBLIOGRAFIA:

1.        U. Ellemann-Jensen, Lepsza i bardziej bezpieczna Europa, Rzeczpospolita z dnia 22. 11.02.

2.        J. Hyndle, M. Kutysz, Dążenia Litwy, Łotwy i Estonii do integracji z NATO i UE a stosunki tych krajów z Rosją., Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa 2002, www.osw.waw.pl/pub/prace/nr4/02.htm.

3.        J. Hyndle, M. Kutysz, Raport 2001 Część V – Kraje Bałtyckie, www.osw.waw.pl/pl/get.pl?r=/material_og/rap2001/CZESC5.HTM.

4.        K. Falkowski, Stosunki gospodarcze państw nadbałtyckich z Federacją Rosyjską w kontekście rozszerzenia UE, materiały konferencyjne listopad 2002.

5.        E. Teichmann (red.), „Perspektywy współpracy gospodarczej Polski z republikami bałtyckimi: Litwą, Łotwą i Estonią”,  SGH, Warszawa 1998.

6.        E. Teichmann, Stosunki polityczne i gospodarcze niepodległej Litwy z Rosją, Working Papers Nr 228, WERI, SGH 2001.